Informe sobre o cámbio do nome do concelho do Castro de Caldelas

O Seminário de Onomástica da Real Academia Galega ditaminou mudar a denominação oficial do concelho de Castro Caldelas, vigente até à actualidade, que passará a denominar-se O Castro de Caldelas na próxima edição do Nomenclátor de Galicia. Fez-o de ofício após detectar divergências nas fontes antigas e também ao constatar que a capital municipal figurava no Nomenclátor vigente como O Castro, com artigo, uso corrente na oralidade entre a população da contorna.

Nas fontes documentais consultadas existe disparidade de usos, mas é maioritária a forma O Castro de Caldelas nos textos antigos. Assim, num testamento datado de 14 de maio de 1376, Johan Martines deixa o seu “seelo de prata a Santa Maria do Castro de Caldellas”. Noutro documento datado de 1408, o abade do mosteiro de Montederramo afora um souto a Joan dos Novás, sapateiro, morador “enel Castro de Caldelas”. 

Foro outorgado por Gonzalo, abade do mosteiro de Montederramo, a Xoán dos Novás, zapateiro, morador en El Castro de Caldelas, e á súa muller, Tareixa Eanes, do souto do Lombo e as casas e herdades que tiñan no couto de Chandrexa, por tres cuarteiros de castañas secas. Arquivo Histórico Provincial de Ourense. Fonte: Galiciana

A forma com artigo e ligada por preposição aparece igualmente em múltiplos textos em castelán dos séculos seguintes. Citaremos apenas un par de exemplos dos muitos que se poden consultar en arquivos dixitais como Galiciana ou Pares: num documento de 1528 regista-se uma venda outorgada por Juan da Rasa a Afonso Trabajo, vizinho “dla villa dl Castro de Caldelas”.

Venda outorgada por Xoán da Rasa, o Vello, veciño do lugar de Rasa, a Afonso Trabajo, veciño da vila do Castro de Caldelas, do lugar de "Vilagoyo" e da cabana de Camba, por catro ducados ou mil cincocentos pares de brancas. Arquivo Histórico Provincial de Ourense. Fonte: Galiciana

Uma forma idêntica, “el Castro de Caldelas”, está atestada noutro texto de 1594:

Rexistro de escrituras (1594). Arquivo Histórico da Universidade de Santiago de Compostela. Fonte: PARES

Entre os testemunhos históricos, cumpre salientar pela súa importancia documental o Catastro de Ensenada, o minucioso censo realizado a mediados do século XVIII por ordem do marqués de la Ensenada co obxecto de levar a cabo unha reforma fiscal na Coroa de Castela. Cada um dos documentos que se conservan no Arquivo Histórico Provincial de Ourense relativos ao Castro de Caldelas (dispoñibles dixitalmente en Galiciana), tanto o Persoal de eclesiásticos, o Persoal de leigos, o Real de eclesiásticos como o Real de leigos, inician-se coa mesma fórmula, “En la villa del Castro de Caldelas”.

Real de eclesiásticos da vila do Castro de Caldelas

O nome oficial do concelho foi Castro Caldelas em todos os nomenclátores de poboación desde o século XIX, facto que contribuiu, sen dúbida, a fixar entre a poboación esta denominação. Porén, mantense viva na oralidade a forma O Castro para se referir á capital municipal e á parroquia. Sirva como testemuño oral a cantiga recollida por Dorothé Schubarth no Castro de Caldelas:

“Si Piñeiro fora vila e San Martiño ciudá, ás rapaciñas do Castro pasáball'a vanidá.”

Tamén rexistramos o uso da forma O Castro de Caldelas en textos escritos galegos da Idade Moderna e Contemporánea, como se pode comprobar nunha procura no Tesouro Informatizado da Lingua Galega. Cumpre salientar o uso reiterado da forma plena por parte do escritor Vicente Risco, vinculado a este concelho ourensán. Especialmente salientable é o estudo “O Castro de Caldelas. Monografía xeográfica i-etnográfica d’unha vila da nosa terra”, Volume I dos Arquivos do Seminario de Estudos Galegos.

Tendo en conta estes testemuños e dado que no Nomenclátor de 2003 xa estaba ditaminado para o nome da vila O Castro de Caldelas, o Seminário de Onomástica da Real Academia Galega ditaminou por coherencia cambiar tamén o nome da parroquia e do concelho, aínda que para este último somos conscientes de que xa estaba asentada a forma Castro Caldelas.

FONTES E BIBLIOGRAFÍA

Galiciana. Arquivo Dixital de Galicia

Pares, Portal de Archivos Españoles 

Risco, Vicente (1927). O Castro de Caldelas. Monografía xeográfica i-etnográfica d’unha vila da nosa terra.  Arquivos do Seminario de Estudos Galegos I. Santiago de Compostela: Seminario de Estudos Galegos, pp. 53-86.

Santamarina, Antón (dir.) / Ernesto González Seoane / María Álvarez de la Granja: Tesouro Informatizado da Lingua Galega. Santiago de Compostela: Instituto da Lingua Galega. <http://ilg.usc.gal/TILG/>

Schubarth, Dorothé e Santamarina Fernández, Antón (1988). Cancioneiro popular galego. Tomo IV, volume II. A Coruña: Fundación Pedro Barrié de la Maza.