En concreto é a obra póstuma de Luísa Villalta; talvez o grande poema da Coruña, herdeiro doutras obras poéticas que teñen o seu fío condutor na cidade herculina, como Nau enfeitizada, de José María Monterroso Devesa, ou Poema da Cruña, de Xosé Rubinos.
Cando o 24 de xaneiro de 2004, o xurado do premio de poesía Espiral Maior decide por unanimidade galardoar En concreto faino subliñando a importancia que esta cidade ten en todo o texto. Unha obra feita por e para A Coruña, a Cidade Alta, á que Luísa Villalta lle cede a voz no “Poema da Cidade Alta” que pecha o libro:
O meu nome é o da Cidade Alta
nacido onde a luz e o mar se están orixinando
mutuamente.
A relación entre Luísa Villata e A Coruña é tan patente neste poemario que ela mesma se encarga de vestila:
Hoxe vestín a Cidade como todos os días
e saín polas rúas procurando un abrigo.
Con estas premisas, podemos afirmar que toponimia desta obra é unha peza esencial coa que Luísa Villalta arma o texto de comezo ao fin. Pensemos en que a cuarta parte da obra denomínase, non por casualidade, “Nomes”. Nela, a autora fai unha “unha reflexión lírica de como os nomes se defenden do seu vaciamento de significado”.
O poema abre e pecha con dúas sentenzas indiscutibles. Por un lado, a importancia dos topónimos nas nosas vidas como gardiáns das experiencias humanas:
Os lugares gardan instantes humanos nos seus puños fechados:
son os nomes.
Por outro, a plena identificación dos nomes de persoas cando pecha o poema afirmando que:
Os nomes somos nós.
Entre estas dúas sentenzas que abren e pechan o poema, a toponimia e microtoponimia da cidade faise protagonista. “A cidade recupera a través desta (a toponimia) a memoria e as historias perdidas”, en palabras de Armando Requeixo na obra Pensar é escuro, edición da poesía de Luísa Villalta desde 1991 a 2004.
O poema é unha viaxe por toda xeografía coruñesa, desde Os Castros a Labañou, desde nomes amplamente coñecidos como Monte Alto a microtopónimos da costa, como O Grelle, un areal situado nas proximidades do Campo da Rata:
Os nomes ansían coñecer
deixar de ser cativos do estandarte
–de tanta tristura-
e reviver no muro mil veces derruído dos Castros
que se volve a levantar con cada amañecida
entoar a pregaria ao deus Arminio alá na ponte do Grelle
onde o mar debulla as maldicións benévolas dos suicidas
e rir como rin en Riazor as riolas de gaivotas
que non poden saír da campa estridulante, ceu doméstico
remontando polo val de Labañou até onde o vento ven do alto
e rube o Peruleiro e segue a aba toda dun confín non estreado
un confín irredutíbel como o que cada carta trai ao lombo
do seu sobre fechado.
Os seixos dos nomes van depositándose moi fondo
no esquecimento do río de Monelos
alí onde ninguén teima desafiar a propria morte
para tráerllelos aos nenos que corren polos bairros
–nenos nenos aínda– e confesar
o cotidianos que nacemos desde que fomos onte
confesar que de verdade os Mallos mallan
que a Gaiteira aínda ven de Agrela asubiando cara ao mar
e no Montealto, no de Outeiro e mais nas Moas
permanecen os ares insepultos que nos foron dando forma
no molde verbal dos ventos que habitamos.
A poesía de Luísa Villalta non se entende sen A Coruña: “amo esta Cidade tatuada na pétrea pel do mar”.
A gran cidade de Roma, capital de Italia, ten varios paralelos toponímicos en territorio galego. Roma é o nome…
Detrás de cada un dos máis de 40.000 topónimos que forman parte do noso Nomenclátor, existe unha motivación e unha razón de ser…